Beynəlxalq Münasibətlər və Diplomatiya Araşdırmaları Mərkəzinin Beynəlxalq Münasibətlər, Diplomatik Tədqiqatlar və Strateji Araşdırmalar Şöbəsinin Müdiri, Politoloq Amid Əliyev mövzu ilə siyasi şərhini bildirib

2026-cı ilin ilk günlərində 🇺🇲ABŞ-ın 🇻🇪Venesuelaya qarşı həyata keçirdiyi hərbi xarakterli müdaxilə beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni bir gərginlik mərhələsinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Bu hadisə təkcə 🇺🇲ABŞ-🇻🇪Venesuela ikitərəfli münasibətlərinin böhranı deyil, eyni zamanda post-soyuq müharibə dövründə formalaşmış liberal beynəlxalq nizamın aşınmasını və böyük güclər arasında açıq güc siyasətinin yenidən ön plana çıxmasını göstərən mühüm presedentdir. Dünya artıq yeni femidasayağı yəni “kor ədalət” dövrünə qədəm qoyub. Hamı hər şeyi görür, amma susur!!!

🚩Baş verənlər daha çox siyasi elmdə realist və neorealist beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsinə söykənir. Realizmə görə dövlətlərin davranışı normativ dəyərlərdən çox, güc, təhlükəsizlik və maraq kateqoriyaları ilə izah olunur. 🇺🇲ABŞ-ın 🇻🇪Venesuelaya müdaxiləsi də bu baxımdan demokratik dəyərlərin qorunmasından daha çox, regional hegemonluğun saxlanılması və rəqib güclərin təsirinin məhdudlaşdırılması kimi strateji məqsədlərlə əlaqələndirilə bilər.

Müdaxilənin əsas səbəbləri:
Siyasi səbəblər: legitimlik böhranı və hegemonluğun qorunması.

🇺🇲ABŞ administrasiyası uzun müddətdir Venesuelada mövcud hakimiyyəti legitim siyasi aktor kimi tanımırdı. Bu heç kimə xüsusilə də Maduro üçün sirr deyildi. Venesuelada seçki institutlarının zəiflədilməsi, siyasi rəqiblərə qarşı repressiyalar və institusional böhran rəsmi ritorikada əsaslandırıcı arqumentlər kimi təqdim edilir. Lakin bu arqumentlər daha çox normativ pərdələnmə funksiyası daşıyır.
Əsas siyasi motiv 🇻🇪Venesuelanın son onillikdə 🇺🇲ABŞ-a alternativ güc mərkəzləri olan, xüsusilə 🇨🇳Çin və 🇷🇺Rusiya ilə strateji yaxınlaşmasıdır. Bu yaxınlaşma Latın Amerikasında 🇺🇲ABŞ-ın ənənəvi təsir zonasını sarsıdır. “Monroe doktrinası”nın müasir interpretasiyası çərçivəsində 🇺🇲ABŞ regionda rəqib güclərin möhkəmlənməsini milli təhlükəsizliyə təhdid kimi qəbul edir. Bu baxımdan müdaxilə 🇻🇪Venesuelaya qarşı deyil, Latın Amerikası üzərindən qlobal güc balansına yönəlmiş addım kimi qiymətləndirilməlidir. Yəni ki, 60 cı illərdə Karib böhranında olduğu kimu indi də 🇺🇲ABŞ bu ərazini kiməsə güzəştə getmək fikrində deyil.

İqtisadi səbəblər: enerji təhlükəsizliyi və resurs nəzarəti.

🇻🇪Venesuela dünyanın ən böyük sübut olunmuş neft ehtiyatlarına sahib ölkələrdən biridir. Enerji resursları üzərində nəzarət 🇺🇲ABŞ xarici siyasətində tarixi olaraq strateji əhəmiyyət daşıyıb. 🇺🇲ABŞ tərəfindən tətbiq olunan sanksiyalar 🇻🇪Venesuela iqtisadiyyatını zəiflətməklə yanaşı, bu ölkəni 🇨🇳Çin və 🇷🇺Rusiya bazarlarına daha çox inteqrasiya etməyə vadar edib. Nəticədə Vaşinqton üçün paradoksal vəziyyət yaranıb: sanksiyalar rejimi zəiflətmək əvəzinə, onu rəqib güclərə daha da yaxınlaşdırıb.
Bu kontekstdə hərbi müdaxilə iqtisadi alətlərdən (sanksiyalar, diplomatik təcrid) sonra tətbiq edilən təzyiq mexanizminin son mərhələsi kimi çıxış edir və enerji resurslarının geosiyasi nəzarət məsələsini yenidən gündəmə gətirir.
Baş verənlər Qərb yarımkürəsində birinci deyil, çox güman ki, sonuncu da olmayacaq.
🇺🇲ABŞ-ın 🇻🇪Venesuelaya müdaxiləsi tarixdəki bir sıra oxşar hadisələrlə paralellik təşkil edir. Xüsusilə 1989-cu ildə Panamada həyata keçirilmiş “Just Cause” əməliyyatı ilə ciddi analogiya mövcuddur. Hər iki halda:
🚩rəsmi əsaslandırma narkotiklə mübarizə və demokratiyanın bərpası olub;
🚩real məqsəd isə rejim davranışının dəyişdirilməsi və strateji nəzarətin təmin edilməsi olub.
İraq müdaxiləsi (2003) ilə müqayisədə isə 🇻🇪Venesuela əməliyyatı daha məhdud və mesajyönlü xarakter daşıyır. Burada 🇺🇲ABŞ uzunmüddətli işğaldan çox, çəkinmə (deterrence) və nümunə göstərmə strategiyasına üstünlük verir.

Bugünkü müdaxilənin bir neçə mühüm nəticə doğuracağı ehtimal olunur:
🚩Birincisi, Latın Amerikasında regional qeyri-sabitlik və miqrasiya axınlarının artması izlənilə bilər. 🇻🇪Venesuela artıq humanitar böhran yaşayan ölkədir və hərbi eskalasiya bu prosesi dərinləşdirə bilər.
🚩İkincisi, 🇺🇲ABŞ-a qarşı regional siyasi konsolidasiyanın güclənməsi ehtimalı ola bilər. Bir sıra dövlətlər bu müdaxiləni suverenlik prinsipinin pozulması kimi qəbul edərək Vaşinqtondan məsafə saxlaya bilər.
🚩Üçüncüsü, beynəlxalq sistemdə təhlükəli presedent formalaşır. Güc tətbiqinin normallaşması digər böyük dövlətləri də oxşar addımlara təşviq edə bilər və bu, qlobal qeyri-sabitliyi artırar.

🇺🇲ABŞ-ın bu müdaxilə ilə vermək istədiyi siyasi-strateji mesajlar:

🇨🇳Çinə: 🇺🇲ABŞ Latın Amerikasında strateji geri çəkilməyə hazır deyil.
🇷🇺Rusiyaya: 🇺🇲ABŞ paralel cəbhələrdə hərbi təşəbbüsü qorumağa qadirdir.
🇮🇷İrana və digər anti-Qərb aktorlara: regional ittifaqlar toxunulmaz deyil.
Kiçik və orta dövlətlərə: 🇺🇲ABŞ-la açıq geosiyasi qarşıdurma real və yüksək risklidir.

Beləliklə, 🇺🇲ABŞ-ın 🇻🇪Venesuelaya hərbi müdaxiləsi liberal beynəlxalq nizamın normativ çərçivəsindən çox, klassik güc siyasətinin yenidən dominant mövqeyə yüksəldiyini göstərir. Bu hadisə 🇻🇪Venesuelanın daxili siyasi problemi olmaqdan çıxaraq, qlobal güc mübarizəsinin mühüm epizoduna çevrilib. Müdaxilə beynəlxalq sistemdə qarşıdurma xəttlərini daha da sərtləşdirir və gələcəkdə oxşar addımlar üçün presedent yaradır. Bu mənada 🇻🇪Venesuela hadisəsi müasir beynəlxalq münasibətlərdə güc, suverenlik və hegemonluq anlayışlarının yenidən necə formalaşdığını anlamaq üçün fikirləşməyə əlavə olaraq zəmin yaradır.